Kilka słów wokół powieści kryminalnych.*
Filarem, na którym wspiera się gatunek kryminalny, to pojedynek między intelektem stróża prawa a zbrodniarzem doskonałym.
Krytyk Otto Penzler wymienia:
Powieść detektywistyczną (detective story), którą wyróżnia postać detektywa, który dąży do rozwiązania zagadki. Istotne dla owej odmiany jest to, że ciąg zdarzeń przedstawiany jest z punktu widzenia bohatera pozytywnego.
Powieść kryminalną (crime story) tu do głosu dochodzi czarny charakter; niejako on sam opowiada o swoich motywacjach i działaniach. Ten punkt widzenia równoważony jest przez spojrzenie stróża prawa.
Thriller. Dla Anglika thrillerem jest to wszystko, co wykracza poza pro-wincjonalne opłotki domu wikarego. Słowem: żywiołem tak pojmowanego thrillera jest akcja. W Ameryce thriller związany jest czę-sto z przedstawianiem tła politycznego, z akcją szpiegowską i walką wywiadów, powiązaniami polityki i świata biznesu i tak dalej.
Cechy dobrego kryminału:
Tytuł powieści kryminalnych – zwykle bywa jedno- lub dwuwyrazowy, odwołuje się albo do kolorów, albo łączy ciemne barwy z pojęciami takimi, jak zbrodnia, strach, niepewność, krew, tajemnica. Musi być metaforyczny, ale stosować metafory silnie skonwencjonalizowane i „nacechowane" klimatem zagadki lub tajemnicy, jaką książka obiecuje. (Mistrz tytułów to np. Harlan Coben z następującymi przykładowymi tytułami swych powieści: Bez skrupułów, Krótka piłka, Bez śladu, Błękitna krew, Jeden fałszywy ruch, Ostatni szczegół, Najczarniejszy strach, Obiecaj mi, Zaginiona, Wszyscy mamy tajemnice, Schronienie, Kilka sekund od śmierci, Mistyfikacja, Klinika śmierci, Nie mów nikomu, Bez pożegnania, Jedyna szansa, Tylko jedno spojrzenie, Niewinny, W głębi lasu, Zachowaj spokój, Na gorącym uczynku, Zostań przy mnie, Sześć lat później, Tęsknię za tobą oraz Michael Connelly, autor następujących powieści: Czarne echo, Czarny lód, Betonowa blondynka, Ostatni kojot, Muzyka z kufra, Schody aniołów, Ciemność mroczniejsza niż noc, Cmentarzysko, Zagubiony blask, Kanał, Wydział spraw zamkniętych, Echo park, Punkt widokowy, Ołowiany wyrok, 9 smoków, Oskarżyciel, Adwokat, Piąty świadek, Poeta, Strach na wróble, Martwy księżyc, Pogoń za pieniądzem, Kroniki Kryminalne).
Pierwsze zdanie powieści kryminalnej – musi być soczyste, gęste i frapujące. Od pierwszej do ostatniej linijki obowiązuje w kryminale zasada: skupiać uwagę czytelnika za wszelką cenę, unikać mowy-trawy, niepotrzebnych scen i wątków, zwyczajnego gadulstwa. (Mistrz pierwszego zdania to np. Jeffery Deaver, który Ogród bestii rozpoczął zdaniem: „Ledwie wszedl do tego mieszkania, wiedzial, ze juz po nim” oraz Jonathan Kellerman, którego Wściekłość tak się rozpoczyna: „W nudną, zimną grudniową sobote, niedlugo po tym, jak Lakersi nadrobili szesnastopunktowy deficyt z pierwszej polowy i pokonali New Jersey, zadzwonil do mnie morderca”).
Ciekawa historia – jest zawsze żywiołem dobrego kryminału; bez eksperymentów i pretensjonalnych udziwnień.Wiarygodność – dotyczy zarówno detali związanych na przykład z procesem rozkladu ciała, precyzyjnych opisów sekcji zwłok, jak i całego kontekstu intrygi, która zawsze musi pojawić się na jakimś tle – kulturowym, rasowym – mającym w dodatku swój językowy wyraz i smak. Powieści te zawsze osadzone są „gdzieś", a nie w bliżej niesprecyzowanej rzeczywistości.
Bohaterowie wykreowani w kryminale zapadają w pamięć – mają swój szczególny rys, stają się swoistymi markami, które są owym magnesem przyciągającym czytelników. Dobry kryminał bez wyrazistych postaci nie istnieje.
Poniżej prezentujemy kreacje wybranych bohaterów słynnych autorów powieści kryminalnych.
Autor | Bohater literacki, którego stworzył | Kilka słów o bohaterze | |
|
|
|
|
Były pracownik FBI i agent sportowy, który nieustannie wplątuje się w kryminalne kłopoty. | |||
Harlan Coben
|
Myron Bolitar
|
|
|
Tajny agent wyszkolony przez CIA. |
|||
Robert Ludlum
|
Jason Bourne
|
|
|
Wenecki komisarz policji. | |||
Donna Leon
|
Guido Brunetti |
|
|
Psycholog-detektyw, najsłynniejszy literacki psycholog dziecięcy. | |||
Jonathan Kellerman
|
Aleks Delaware
|
|
|
Boris Akunin
|
Erast Pietrowicz Fandorin
|
|
|
Genialny detektyw o bardzo charakterystycznym wyglądzie: szczupła sylwetka, pociągła twarz z orlim nosem, kraciasty płaszcz i nieodłączna fajka. | |||
Arthur Conan Doyle
|
Sherlock Holmes
|
|
|
Doktor o ponadprzeciętnej inteligencji, który obrał sobie za cel eliminację ze społeczeństwa ludzi, którzy nie zasługują na to, by żyć. |
|||
Thomas Harris
|
Hannibal Lecter
|
|
|
Francuski komisarz znany z zamilowania do fajek, dobrej kuchni i dobrych trunków oraz do mieszanego podejścia do śledztwa – czasem polega na czystej intuicji, a czasem na określonych metodach. | |||
Georges Simenon
|
Jules Maigret
|
|
|
Przystojny, prywatny detektyw z Los Angeles, mający duże powodzenie u kobiet, nieco cyniczne poczucie humoru i sklonność do nadużywania alkoholu. | |||
Raymond Chandler
|
Philip Marlowe
|
|
|
Policjant z Breslau, bywalec ekskluzywnych burdeli, wielbiciel dobrej kuchni i trunków. | |||
Marek Krajewski
|
Eberhard Mock
|
|
|
Belgijski oficer policji, który pojawił się w ponad 30 książkach najbardziej znanej na świecie autorki kryminałów. |
|||
Agatha Chrisie
|
Herkules Poirot
|
|
|
Inspektor z Edynburga z polskimi korzeniami. |
|||
Ian Rankin
|
John Rebus
|
|
|
Historyk, analityk CIA, zastępca dyrektora CIA, a ostatecznie prezydent USA. | |||
Tom Clancy
|
Jack Ryan
|
|
|
Brytyjski szpieg o genialnej pamięci. |
|||
John le Carreé
|
George Smiley
|
|
|
|
Komisarz z Ystad, nudny policjant i jednocześnie zgorzkniały mężczyzna po czterdziestce z rozbitym życiem osobistym. | ||
Henning Mankell
|
Kurt Wallander
|
|
|
Powieści kryminalne dostarczają misternie skonstruowanych zagadek, ale są też formami wglądu w kulturę i życie społeczne. Gdzie zaczynają się i gdzie kończą granice kryminału? Otto Penzler twierdzi, że "granica pomiędzy literaturą kryminalną a klasyczną zatarła się niemal całkowicie. Wybitni autorzy kryminałów tworzą dzieła literackie, a wybitni pisarze mają w swoim dorobku opowiadania i powieści detektywistyczne."
Czy wiecie, że...
Harlan Coben za powieść Nie mów nikomu otrzymał 9 milionów dolarów..?
Nowoczesna zbrodnia to zbrodnia wielkomiejska, rodząca się wraz z procesami urbanizacji i industrializacji w XIX wieku.
Pisanie kryminałów to zwyczajna, ciężka robota.
Nie wystarczy sam motyw zbrodni, byśmy mówili o kryminale. Z kryminałem mamy do czynienia wtedy, gdy zbrodnia (przestępstwo) oraz akt wykrywania są nieodzowne dla powieściowego sensu i interpretacji utworu.
Powieść kryminalna to swoisty indeks zmian w świecie współczesnym, widzianych oczywiście pod określonym kątem i na potrzeby intrygi.
* opracowano na podstawie Krwawej setki Wojciecha Józefa Burszty i Mariusza Czubaja.